Hortologia.eu - Facebook  gplus32

Zapisz

Bez czarny, koralowy, kanadyjski i błękitny

Bez czarny rzadko pojawia się w ogrodach działkowych chyba, że nasionko przyniosą ptaki. Wówczas kiełkuje bardzo szybko i jeszcze szybciej rośnie póki nie zostanie zauważony i skrzętnie usunięty jako niepożądany intruz. Niechęć do bzu wynika stąd, że nieznane są jego odmiany o karłowym wzroście, liściach fantazyjnie wycinanych, barwnych: żółtych, złotych, fioletowych lub nakrapianych.

Znamy około 20 gatunków bzu z których 3 gatunki występują w Polsce. W wilgotnych zaroślach pospolity jest bez czarny zwany lekarskim (Sambucus nigra), natomiast w słonecznych i suchych lasach rośnie bez koralowy (S. racemosa). Na Podkarpaciu można spotkać maleńkie krzewy bzu zwanego hebd (S. ebulus). Z Kanady i USA pochodzi bez kanadyjski (S.canadensis) i bez błękitny (S.coerulea). Wszystkie gatunki mają odmiany ogrodnicze mało znane w Polsce. Ostatnio uzyskano mieszańce międzygatunkowe i nowe odmiany o nadzwyczaj atrakcyjnym pokroju i ulistnieniu. Niektóre z nich mają pokrój płożący się, inne wyrastają do pół metra wysokości, jeszcze inne tworzą małe drzewka o wyraźnie zarysowanym pniu i kilku konarach. Są odmiany odpowiednie do ogródka skalnego, do dekoracji trawnika i do utworzenia gęstego szpaleru. W krajowych szkółkach nie znajdziemy raczej tych nowości, lecz warto odmian bzu poszukać w dużych sklepach ogrodniczych, gdzie handluje się materiałem z importu.

Bez czarny pochodzący z lasu to doskonały krzew do tworzenia luźnych osłon, szpalerów, zielonych kęp. Jest piękny w czasie kwitnienia i owocowania. Ma obfite ulistnienie, które nie jest niszczone przez szkodniki lub choroby. Wśród krzewów owocowych nie znajdziemy drugiego gatunku, który rósłby równie szybko. W ciągu dwóch lat po posadzeniu wyrasta do 2-3 m wysokości. Na działce szkoda miejsca pod bez czarny, ale na terenach ogólnych ogrodu działkowego lub na działkach rekreacyjnych można go wykorzystać do osłonięcia brzydkiego budynku gospodarczego lub stworzenia cienistego zakątka. Nie wymaga pełnego słońca i to jest druga jego zaleta. Może rosnąć w półcieniu, a nawet w pełnym cieniu, gdzieś z północnej strony budynku, gdzie słońce nigdy nie zagląda. Dobrze rośnie w miejscu podmokłym, nawet bagiennym, tam gdzie inne gatunki nie urosną. Warto jeszcze dodać, że jest bardzo towarzyski. Chętnie towarzyszy siedzibom ludzkim, a co ciekawsze jest im bardzo wierny. Kiedy z takich czy innych przypadków losu pozostają z domu tylko fundamenty - bez obrasta je szczelnie, a nawet zasiedla. To przywiązanie bzu do rodzaju ludzkiego wynika, stąd, że lubi on dużo azotu w glebie. Tam gdzie człowiek gospodarzy, azotu jest zawsze więcej.

Ale bez, to nie tylko zieleń. W krajach skandynawskich i w USA znajdziemy towarowe plantacje bzu czarnego, z których pozyskuje się kwiaty i owoce. U nas takich plantacji nie ma, chyba z tej przyczyny, że surowca naturalnego jest w lasach i zaroślach dużo. Kwiaty bzu czarnego zawierają flawonoidy, kwasy polifenolowe, olejki eteryczne, garbniki i aż 9% soli mineralnych. Dzięki tym cennym związkom, których jest w kwiatach ponad 30, napar z kwiatów ma właściwości przeciwgorączkowe, napotne, przeciwzapalne, moczopędne i wzmacniające naczynia krwionośne. Owoce zawierają antocyjaniny, garbniki, liczne kwasy organiczne, witaminy z grupy B i C, olejki eteryczne, pektyny (3,5%) i aż 20% cukru. Tak dużo cukru zawierają tylko owoce winogron. Owoce mają dużą wartość dietetyczną i leczniczą. Owoce bzu można wykorzystać do wyrobu soku, dżemu, wina, a przede wszystkim jako dodatek do innych przetworów. Zawarte w owocach flawonoidy przeciwdziałają miażdżycy, obniżają ciśnienie krwi, zapobiegają schorzeniom serca.

BEZ CZARNY jest krzewem, dorastającym do 8 m wysokości, o grubych, prostych pędach, pokrytych jasnoszarą korą. Pędy wypełnione są w środku grubym, watowatym rdzeniem. Kwiaty są drobne, obupłciowe, zielonkawo - białe, o słodkim, mdłym zapachu, zebrane w okazałe, płaskie baldachy średnicy 10-20 cm. Owocem jest kulisty, soczysty, czarny pestkowiec, przypominający jagodę.

Znane są odmiany botaniczne bzu czarnego od których pochodzą odmiany handlowe i mieszańce międzygatunkowe: 'Albo-variegata' - odm. biała pstra. Liście biało nakrapiane; 'Aurea Sweet' -odm. żółtolistna. Liście barwy złocisto-żółtej; 'Laciniata' - odm. strzępolistna. Listki regularnie, podwójnie wycinane, ciemnozielone. Ogonek czerwony; 'Rotundiflora' - odm. okrągłolistna. Liście małe, zwykle 3-listkowe. Listki szerokojajowate; 'Pyramidalis' - odm. stożkowata. Słabo rosnący, zwarty krzew o pędach prosto wzniesionych o poskręcanych liściach. Często przemarza; 'Pendula' -odm. zwisająca. Gałęzie ustawione poziomo lub zwisające.

BEZ KORALOWY wyrasta w krzewy średnio o połowę niższe (2-4 m) od bzu czarnego. Zakwita bardzo wcześnie już w marcu-kwietniu, a owoce dojrzewają w czerwcu. Są szkarłatnoczerwone, piękne, zebrane w wiechy. Owocujące krzewy wyglądają pięknie. Bez koralowy również ma kilka odmian botaniczych i wiele handlowych: 'Plumosa' -odm. pierzasta. Listki wycinane, w chwili rozwijania na wiosnę czerwonawe; 'Plumosa-aurea' - odm. złocista. Jak poprzednia, jednak liście złocistożółte; 'Laciniata' - odm. strzępolistna. Listki regularnie głęboko ząbkowane; 'Flavescens' - odm. żółtoowocowa.

BEZ KANADYJSKI zawdzięcza swoje walory zdobnicze prostym, wzniesionym pędom, wyrastającym do 3-4 m wysokości. Od tego gatunku pochodzą odmiany, które łatwo uformować w postaci małego drzewka. Liście ma duże, złożone, siedmiolistkowe, eliptyczne. Kwiaty białe, pachnące, zebrane w duże baldachy średnicy 30 cm. Kwitnie w czerwcu, zaś owoce czarnopurpurowe, błyszczące dojrzewają we wrześniu. Gatunek bardzo przydatny do sadzenia na trawniku. Szczególnie piękna jest odmiana pierzasta S.canadensis 'Laciniata'.

BEZ BŁĘKITNY pochodzi z USA. Gatunek dziki rośnie tak silnie jak nasz krajowy bez czarny, lecz odmiany ozdobne mają wzrost karłowy. Kwiaty i liście są podobne do bzu czarnego z kształtu, lecz mają tak obfity siny nalot, że wyglądają jak niebieskie lub fioletowe. Krzewy tworzą piękny kontrast z jasną zielenią innych odmian bzu.

Bez czarny rozmnaża się łatwo z siewu nasion. Odmiany ozdobne bzu muszą być rozmnażane z sadzonek zdrewniałych ukorzenionych wiosną lub sadzonek zielnych w lipcu i sierpniu. Jedne i drugie ukorzeniają się łatwo.

Dla celów leczniczych kwiaty bzu zbiera się na początku kwitnienia (gdy są zielonkawobiałe) i suszy w cieniu. Otarte kwiaty zaparza się tak jak herbatę. Sok z owoców można uzyskać łatwo przez wyciskanie lub za pomocą gorącej pary w sokowniku. Do smaku trzeba dodać około 20 dag cukru na 11 soku i 3-4 g kwasku cytrynowego. Soku używa się do barwienia win i innych przetworów.

Konfiturę z bzu czarnego przygotowuje się wrzucając obrane owoce na syrop przyrządzony z 1 kg cukru, 2 szklanek wody i 2-3 g kwasku cytrynowego na 1 kg owoców. Smażyć trzeba na wolnym ogniu, nie dłużej niż 20 minut.